UNESCO Werelderfgoed de Koloniën van Weldadigheid is sinds een paar jaar een van mijn favoriete plekken in Nederland. Dat komt door de interessante historie van dit gebied en de mooie natuur. Dit keer ga ik aan de wandel op de Monumentenroute in Proefkolonie Frederiksoord en over het Turf van Vrouwenveld bij Doldersum. Twee wandelingen, één verhaal. Wandel je met me mee?
Maatschappij der Weldadigheid, hoe het begon
Begin 19e eeuw komt de sociaal bewogen generaal Johannes van den Bosch met een ambitieus plan om de armoede in de grote steden te bestrijden en hij start met de Maatschappij der Weldadigheid. Deze Maatschappij sticht zeven landbouwkoloniën, vijf in de woeste veengebieden van Overijssel en Drenthe en twee in België. In de vrije koloniën kunnen arme stedelingen op afbetaling een huisje en een lapje grond krijgen. Frederiksoord is de allereerste proefkolonie van de generaal.
Start bij Museum de Proefkolonie
De beste manier om het verhaal over het unieke sociale experiment van Johannes van den Bosch goed te begrijpen, is starten met een bezoek aan Museum de Proefkolonie in Frederiksoord. Op een interactieve manier verhaalt dit museum over de eerste arme kolonisten die vanuit de grote steden naar dit gebied kwamen. Ik heb dit museum al eens bezocht, maar ben toch opnieuw onder de indruk van dit bijzondere verhaal en de wijze waarop je dat hier beleeft.
Aangezien ik zelf uit Leiden kom, heb ik vandaag extra belangstelling voor het gezin van Johan en Johanna van der Heijde uit mijn eigen stad. Op zoek naar een betere toekomst omdat de textielindustrie in Leiden tanende is, laten ze alles achter om als een van de eerste 5 gezinnen hun lot te verbeteren in de proefkolonie Frederiksoord. Wat bij mij resoneert bij het verhaal over generaal van Johannes van den Bosch is zijn motto: geen liefdadigheid maar weldadigheid. Geef mensen de middelen om zichzelf aan de armoede te ontworstelen.
Terwijl mevrouw Vakantaseren op haar gemak nog de tentoonstelling ´KansArm?’ bezoekt, raak ik in de hal aan de praat met een vrouw die met haar spinnenwiel bezig is om van vlas linnen te maken. Ongeveer zoals Johanna van der Heijde dit 200 jaar geleden in haar Koloniehuisje zou hebben gedaan.
Mevrouw Vakantaseren geraakt door ´KansArm´
´Ik ben geraakt door deze tentoonstelling over kansarmen in deze tijd. Ik ben verschillende ´kamertjes´ doorgelopen en heb daar mensen het verhaal over hun armoede horen vertellen. Ik moest op een gegeven moment zelf boodschappen doen met €50,- per week en ik werd van het kastje naar de muur gestuurd toen ik ondersteuning vroeg bij diverse loketten. Vooral dat interactieve aspect van ‘KansArm!’ heeft echt indruk op me gemaakt.
Monumentenroute in Frederiksoord en Wilhelminaoord
Als we beiden het verhaal van de Maatschappij der Weldadigheid weer scherp op ons netvlies hebben en een stevige kop erwtensoep in de buik, starten we aan de Monumentenroute. Dit is een wandelroute die ons langs de belangrijkste monumenten in Frederiksoord en Wilhelminaoord voert. Je kunt kiezen tussen verschillende afstanden. Wij kiezen voor de langste versie van 11 km. De route is gemarkeerd met gele bordjes. Het is vandaag prachtig herfstweer dus waarom ook niet?
Onze eerste stop is de Proef. Op het terrein van de voormalige tuinbouwschool worden nog steeds groenten gekweekt. Onder meer voor restaurant Posten in het voormalige postkantoor aan de overkant van de Proef waar we de avond ervoor hebben genoten van deze lokaal geteelde groenten.
De Proef ligt aan de hoofdstraat van Frederiksoord waar je diverse andere monumenten passeert, zoals het huis van de dokter, het Kolonieschooltje, het Logement, diverse ambtenarenhuisjes en een paar Koloniewoningen.
Overal staan borden met informatie en een QR-code voor meer achtergrond.
Tussen het Logement en het voormalige Postkantoor slaan we af en komen na wat omzwervingen terecht bij Huis Westerbeek.
Huis Westerbeek, hoofdkantoor van de Maatschappij der Weldadigheid
Dit is niet zomaar een huis, destijds was dit het hoofdkantoor van de Maatschappij der Weldadigheid. De broer van generaal Johannes van den Bosch, Benjamin van den Bosch, bestuurde van hieruit in de beginperiode de Koloniën van Weldadigheid. Nog steeds zetelt hier trouwens de huidige Maatschappij der Weldadigheid.
Vanaf Huis Westerbeek lopen we via het bos verder en komen uit op een lange, kaarsrechte straat richting Wilhelminaoord, ook een van de Koloniën van Weldadigheid. Op nauwkeurig afgemeten afstanden van elkaar zien we telkens een Koloniehuisje, met een stukje grond dat de Kolonisten voor eigen gebruik konden bewerken.
Daarachter liggen grotere akkers waarop ze moesten werken voor de Maatschappij. Het zijn stuk voor stuk tastbare stukjes geschiedenis waar achter de voordeuren bijzondere verhalen verscholen liggen, soms verdrietig, vaak hoopgevend. Rond de 70% van de Kolonisten weet zich uiteindelijk uit de armoede te werken.
De wandeling voert ons helemaal naar Wilhelminaoord en onderweg passeren we tientallen van dit soort prachtige huisjes. Een van de Koloniewoningen blijkt te koop en, omdat we best gecharmeerd zijn van deze huizen met zo’n aardig lapje grond eromheen, kijken we op Funda. Onze conclusie: nog even doorsparen. Je moet tegenwoordig behoorlijk rijk zijn om zo’n huisje te bemachtigen. Bizar eigenlijk als je er langer bij stilstaat.
Kolonie Wilhelminaoord
Frederiksoord ken ik inmiddels al een beetje van een eerder bezoek, maar Wilhelminaoord is nieuw voor mij. Ook hier passeren we unieke monumenten zoals de Mandenmakerij, een Koloniekerkje en Rustoorden.
Rustoorden zijn bestemd voor bejaarde Kolonisten, een uniek fenomeen in die tijd. In de proefkolonie vind je veel meer voorbeelden van een sociaal vangnet dat in de rest van Nederland pas vele jaren later tot stand kwam. Kinderen gaan er naar school, lang voor de invoering van de leerplicht, en er is een eigen ziekenfonds.
Ondertussen genieten we tijdens de Monumentenroute ook van de prachtige herfstkleuren. Een betere dag dan vandaag hadden we niet kunnen uitkiezen. Dat vind ik het mooie aan deze wandeling. Het is razend interessant vanwege de unieke historie van het gebied en de monumenten, maar je komt ook regelmatig langs natuur die vandaag haar mooiste kleuren laat zien.
Op de terugweg vanuit Wilhelminaoord passeren we toevallig de plek waar we dit weekend overnachten. We slapen namelijk in de voormalige paardenstal van Hoeve Willem 3, ook een monument. In die paardenstal zijn nu 4 luxueuze appartementen ingericht waar het heerlijk toeven is in een landelijke omgeving, op een nog steeds functionerende boerderij.
Tramloods in de buurt van Frederiksoord
Het is niet zo ver meer terug naar Frederiksoord. Vlakbij ons appartement ligt, aan de doorgaande weg, de Tramloods. Dit was vroeger de overslagplaats voor goederen van de tram die van Steenwijk naar Noordwolde reed. In de loods vind je nu een kleine expositie over het transport van die tijd. Ik raak er aan de praat met een iets oudere man die tegelijk met ons naar binnengaat. Hij heeft vroeger in dit gebied gewoond en herinnert zich nog dat de tram tweemaal daags bij hem door de straat reed.
Nu woont hij op de Veluwe, maar ieder jaar komt hij een paar dagen terug naar zijn geboortegrond. Hij is geen afstammeling van een Kolonist, maar zijn grootvader had hier een eigen boerderij. Volgens hem spraken de Kolonisten die vanuit andere delen van het land kwamen een apart taaltje. Het is goed om te beseffen dat er hier ook al mensen woonden die moesten wennen aan het samenleven met de nieuwe bewoners.
Bij het museum heb ik tijdens onze lunch eerder die dag gehoord dat het de bedoeling is dat er weer een tram gaat rijden in dit gebied. Dat zal dan wel een elektrische tram zijn. Als het zover is, kom ik graag terug om een ritje te maken.
We nemen afscheid van de man en beginnen aan het laatste stukje van onze wandeltocht. Inmiddels voelen we de afgelegde afstand al aardig aan onze voeten, maar tegelijkertijd zijn we blij dat we hebben gekozen voor deze lange route. Het is dé perfecte manier om voeling te krijgen met het verhaal van de proefkolonie en haar eerste dappere pioniers.
Koloniehuisje van binnen
Als we bijna in Frederiksoord zijn, maken we nog een laatste tussenstop. In een Koloniehuisje kun je zien hoe het er vroeger heeft uitgezien. Met de toegangscode die we bij het museum kregen, gaan we naar binnen. Ruim is het zeker niet. En ik denk dat ik ook absoluut niet lekker zou hebben geslapen in de bedstee die veel te kort is voor mij. Een groot deel van het Koloniehuisje bestaat trouwens uit een schuurgedeelte. Daar hangt het ondergoed van de kolonisten nog te drogen.
Deze laatste stop is een passende afsluiting om een goed beeld te krijgen hoe de eerste pioniers van Frederiksoord hier destijds woonden.
Op de fiets naar Doldersum
Het is inmiddels zondag, een beetje grijs weer. Na ons ontbijt pakken we onze spullen in en fietsen naar Doldersum. We kiezen voor een binnendoor-route via Vledder. Gisteravond zijn we daar gaan eten bij Herberg de Wildehof en onze terugrit in het pikkedonker over een smal pad intrigeerde ons best wel. Overdag blijkt dit een leuke fietsroute over slingerende fietspaden en langs stukjes hei.
We krijgen zo onze beweging wel dit weekend, want het blijkt nog een aardig stukje fietsen te zijn. Eenmaal in Doldersum parkeren we onze ijzeren ov-rossen bij Grenzeloos Drenthe. Hier zit bij het café-restaurant van Hellen en Eduard een bezoekerscentrum voor dit gebied, het Bezoekerscentrum Grenzeloos Doldersum.
We worden hartelijk verwelkomd door Hellen en ik vraag haar of ze even aan wil schuiven terwijl wij een kop koffie drinken.
Het bijzondere verhaal van Hellen
Het bezoekerscentrum is een initiatief van Hellen en Eduard zelf. Als zij zaken gaat uitzoeken voor het inrichten van het bezoekerscentrum, besluit ze ook onderzoek te doen naar haar eigen afkomst. Hellen ontdekt tot haar eigen verrassing dat ze afstamt van een van de eerste wezen die naar de Koloniën van Weldadigheid wordt gestuurd. Cornelis de Vogel komt vanuit het weeshuis van Tholen op 13 april 1824 aan in Wilhelminaoord. Hellen blijkt dus een nazaat te zijn van deze Cornelis.
Om haar voorvader wat meer in de schijnwerpers te zetten, besluit Hellen contact te leggen met Brouwerij Maallust in Veenhuizen. Deze brouwerij heeft al een hele serie speciaalbiertjes in de verkoop die zijn geïnspireerd op typerende karakters van de Koloniën. Samen ontwikkelen ze een blond bier als eerbetoon aan deze wees uit Tholen, het Werkende Wees biertje. En uiteraard kun je dat speciale speciaalbiertje nu proeven bij het café-restaurant van Hellen en Eduard.
Aan de wandel over het Turf van het Vrouwenveld
Het is inmiddels al 12 uur en met een oog op de klok vraag ik Hellen of ze een beschrijving voor ons heeft van de route die we vandaag willen lopen. Ook dit is een historische route, maar vandaag ligt de nadruk meer op de natuur. We volgen de blauwe bordjes voor onze wandeling die 13 km lang is. De route begint achter Grenzeloos Drenthe en meteen bevinden we ons weer in een prachtig herfstbos. Dan steken we een weg over en gaat het eventjes mis.
Staande voor een hek bij een heideveld is het onduidelijk waar we heen moeten. We keren terug naar het laatste blauwe bordje bij de weg, maar we zitten blijkbaar toch goed. We passeren alsnog het hek en een stuk verderop pikken we de route op. Dit is het Vrouwenveld. Zo genoemd omdat vrouwen hier 200 jaar geleden kwamen om het turf dat gestoken werd, te keren om te drogen.
Een stuk verderop missen we weer een blauw bordje dat de route zou moeten aangeven, maar inmiddels heb ik een meer gedetailleerde kaart van de route weten te downloaden en die vergelijk ik met een app (Topo GPS) die me al vaker op de juiste weg heeft geholpen. We slaan rechtsaf en lopen een flink end langs een vaart die de grens tussen Friesland en Drenthe vormt.
We slaan het bos weer in en komen bij een boscafé dat helaas nog niet geopend is. Dus lopen we door richting Zorgvlied. Ook dit is een dorp met een rijke Koloniehistorie. Johannes van den Bosch gaf in 1823 opdracht om hier de eerste landbouwschool van Drenthe te bouwen. Ook in de dorpsstraat zie ik een aantal mooie huisjes dat uit die tijd stamt.
Karresporen op het Doldersumse Veld
Het is een mooie wandeling, ook op een bewolkte dag als vandaag. Aan de rand van het Doldersumse Veld zie ik ineens een aantal karrewielen staan. Dit kunstwerk markeert de karresporen die liepen van Oldeberkoop in Friesland naar Diever, destijds een belangrijke Noord-Zuid verbindingsroute.
We lopen verder langs de bosrand en ik geniet van de mooie uitzichten op de hei. Af en toe lopen we er een stukje overheen. Als de hei in bloei staat in augustus/september is het hier waarschijnlijk nog mooier. In de verte zie ik een uitkijktoren waarvan ik weet dat we er langs moeten. Eenmaal bovenop hebben we een panoramisch uitzicht over het uitgestrekte Doldersumse Veld.
Drie keer is scheepsrecht
We pakken de draad weer op, althans dat denken we. Na zo’n 10 minuten zegt mevrouw Vakantaseren dat we toch niet goed lijken te gaan. Inderdaad, weer een blauw bordje gemist? Blijkbaar hadden we bij de uitkijktoren een pad parallel aan het hek moeten nemen. Het blauwe bordje ontbreekt ook hier. Drie keer is scheepsrecht, dus hopelijk gaat het vanaf nu in één keer goed.
Vier uur na ons vertrek staan we weer voor Grenzeloos Drenthe. Blijkbaar is daar enige ongerustheid ontstaan omdat we zo lang wegbleven. Ze hebben ons nog net niet als vermist opgegeven. Hellen en Eduard zitten bij te komen van een drukke lunch en terwijl wij van een enigszins verlate lunchplank genieten, lijkt me dit het moment om dat speciaalbiertje van Hellen eens te proeven.
De Werkende Wees, het speciaal voor Hellen gebrouwen blonde bier van Maallust, blijkt uitstekend te smaken in combinatie met de lunchplank. Het is in mijn ogen een toepasselijke afronding van een boeiend wandelweekend in de Koloniën van Weldadigheid, met mooie monumenten, interessante verhalen, bijzondere ontmoetingen en prachtige herfstkleuren. Twee wandelingen, één verhaal: De Koloniën van Weldadigheid te voet ontdekt.
Praktische informatie over wandelen in de Koloniën van Weldadigheid
De Koloniën van Weldadigheid zijn in het najaar en in de winter een bezoek meer dan waard. De unieke monumenten in dit UNESCO Werelderfgoed ontdek je het beste al wandelend in de verschillende Koloniën: Frederiksoord, Wilhelminaoord, Doldersum, Zorgvlied en het Doldersumse Veld.
Start je bezoek zeker bij Museum de Proefkolonie zodat je tijdens je wandelingen de historische context beter kunt plaatsen. Dit is ook de plek waar je een gratis routekaartje kunt ophalen voor de Monumentenroute. Overigens staat deze eveneens online. Er zijn ook kortere routes die je kunt doen, zoals de Sterrebosroute (3 km). Ben je geïnteresseerd in meer achtergrondinformatie over de Proefkolonie Frederiksoord en de Maatschappij der Weldadigheid, dan is dit boek ´De proef kolonie´ van Wil Schackmann een absolute aanrader.
In Doldersum is een start bij het Bezoekerscentrum Grenzeloos Doldersum een aanrader. Dat is tevens de plek voor de routebeschrijving van de wandeling Over het Turf van Vrouwenveld. Ook deze route staat online.
Overnachten en eten in de Koloniën van Weldadigheid
Tijdens ons verblijf hebben we naar volle tevredenheid overnacht in een appartement in de voormalige paardenstal van Hoeve Willem 3. Een aangenaam plekje in boerderijsfeer met een fijne woonkamer inclusief keukenblok, mooie badkamer en twee aparte slaapkamers op de eerste verdieping.
De verse eitjes staan al klaar bij onze aankomst en het is prettig om hier na onze diverse uitstapjes in dit gebied tussendoor even bij te komen.
Op de avond van onze aankomst hebben we heerlijk gedineerd bij Posten, een restaurant in het voormalige Postkantoor van Proefkolonie Frederiksoord.
Hier kun je genieten van Nordic Cuisine, een fine dining concept gebaseerd op de Scandinavische keuken. Met keuze uit diverse meergangen menu’s en bijpassende wijnarrangementen. De bediening is ook erg gastvrij dus zeker een aanrader als je in Frederiksoord overnacht. Het begrip Proefkolonie krijgt hier een nieuwe dimensie.
Na ons bezoek aan Museum de Proefkolonie hebben we geluncht bij het restaurant van het museum. Een stevige erwtensoep met roggebrood blijkt een goede bodem voor onze Monumentenwandeling.
De tweede avond van ons verblijf hebben we gegeten bij Herberg de Wildehof in Vledder. Een gezellig pannenkoekenrestaurant midden in het bos. Behalve pannenkoeken kun je er ook andere gerechten bestellen. Lekker eten in een gezellige ambiance. Wat ik ook als erg prettig heb ervaren, is de akoestiek. Ondanks de drukte kun je elkaar goed verstaan.
Na onze wandeling vanuit Grenzeloos Drenthe hebben we gesmuld van een lunchplank. Een smakelijke combinatie van een soepje, kroket, broodje carpaccio en nog wat brood met aïoli. Samen met het speciaalbier de Werkende Wees een fijne beloning voor een stevige wandeling. In ons geval extra fijn omdat we daarna nog helemaal terug moeten fietsen naar het station in Steenwijk en een paar uur treinen naar huis.
Samenwerking
Ik was in de Koloniën van Weldadigheid op uitnodiging van Weldadig Oord. De eindredactie was in handen van Astrid van Unen van U-producties. Alle foto´s in dit artikel zijn door mij gemaakt en kunnen niet worden hergebruikt zonder voorafgaande toestemming. Meer foto´s en filmpjes vind je in de speciale highlight op mijn Instagram-account.
